Ένας γεωφυσικός κοιτούσε την οθόνη του πάνω στο ερευνητικό σκάφος METEOR. Αυτό που έβλεπε δεν έπρεπε να βρίσκεται εκεί. Μόλις έξι χιλιόμετρα από τις νοτιοδυτικές ακτές της Σικελίας, μια βραχώδης δομή εμφανίστηκε στα δεδομένα του σόναρ: ένα άγνωστο ηφαίστειο, καλυμμένο από στερεοποιημένη ροή λάβας που εκτεινόταν τέσσερα χιλιόμετρα προς τα δυτικά.

Η στιγμή της έκπληξης ανήκει στον Εμανουέλε Λοντόλο, ερευνητή του Εθνικού Ινστιτούτου Ωκεανογραφίας και Πειραματικής Γεωφυσικής της Ιταλίας (OGS). «Μείναμε πραγματικά έκπληκτοι, γιατί βρισκόμασταν πολύ κοντά στην ακτή», είπε. Το ηφαιστειακό οικοδόμημα, που ονομάστηκε Actea, είναι ένα από τα έξι ηφαίστεια που ανακαλύφθηκαν πρόσφατα κατά τη χαρτογράφηση του Καναλιού της Σικελίας, μιας πολυσύχναστης ναυτιλιακής οδού στα νοτιοδυτικά του νησιού.

Η αποστολή, με την ονομασία M191 SUAVE (Submarine Volcanism in the Western Sicilian Channel), έφερε κοντά επιστήμονες από το GEOMAR Helmholtz Centre for Ocean Research στο Κίελο, το Monterey Bay Aquarium Research Institute (MBARI), το ιταλικό OGS και το Victoria University of Wellington. Για τρεις εβδομάδες εργάστηκαν πάνω στο γερμανικό ερευνητικό σκάφος METEOR, σαρώνοντας τον βυθό της Μεσογείου.

Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν πολυδεσμικό ηχοβολιστή και μαγνητόμετρο για να χαρτογραφήσουν ηφαιστειακές δομές τόσο εκτεθειμένες στον βυθό όσο και θαμμένες κάτω από ιζήματα. Η έρευνα αποκάλυψε τρία ηφαιστειακά κέντρα με πλάτος τουλάχιστον έξι χιλιομέτρων και ύψος 150 μέτρων — όσο περίπου ο Πύργος Μονπαρνάς στο Παρίσι. Ολόκληρα κάτω από το νερό. Και εντελώς απούσα από τα υπάρχοντα γεωλογικά μοντέλα.

Οι παλιοί χάρτες έκαναν διπλό λάθος

Η πραγματική έκπληξη ήρθε από κάτι που η ομάδα δεν περίμενε. Πολλά χαρακτηριστικά του βυθού που οι θεωρητικοί βαθυμετρικοί χάρτες είχαν επισημάνει ως υποθαλάσσια βουνά — και που οι γεωλόγοι θεωρούσαν επί χρόνια ηφαιστειακά οικοδομήματα — αποδείχθηκαν είτε ανύπαρκτα είτε χωρίς μαγματική προέλευση. Οι παλιοί χάρτες απέτυχαν και προς τις δύο κατευθύνσεις: δεν εντόπισαν αληθινά ηφαίστεια και παράλληλα «δημιούργησαν» φανταστικά.

Οι επιστήμονες εξακολουθούν να κατανοούν λιγότερο καλά τον ηφαιστεισμό σε παθητικά ηπειρωτικά ρήγματα σε σχέση με άλλα τεκτονικά περιβάλλοντα. Το δυτικό Κανάλι της Σικελίας βρίσκεται στην κεντρική Μεσόγειο, σε μια περιοχή έντονης διάτασης του φλοιού, όπου οι ηφαιστειακές δομές συγκεντρώνονται κατά μήκος εκτατικών ρηγμάτων. Αυτή η πολυπλοκότητα έκανε την περιοχή δύσκολη στην ανάλυση χωρίς χαρτογράφηση υψηλής ανάλυσης.

Η νέα έρευνα άλλαξε πλήρως την εικόνα. Η ομάδα συνέκρινε τα νέα δεδομένα σημείο προς σημείο με τα παλαιότερα μοντέλα. Πολλές από τις δομές που εμφανίζονταν στους χάρτες είτε εξαφανίστηκαν υπό λεπτομερή εξέταση είτε αποδείχθηκαν μη ηφαιστειακής προέλευσης. Την ίδια στιγμή, εντελώς νέες δομές — ανάμεσά τους η Actea και οι πέντε «συγγενείς» της — εμφανίστηκαν καθαρά για πρώτη φορά.

Ένα ηφαίστειο που «αναπνέει» δίπλα στην ακτή

Ανάμεσα σε όλα τα νέα ηφαιστειακά οικοδομήματα, η Actea τραβά το μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Είναι το πιο κοντινό στην ακτή, τοποθετημένο στο βόρειο τμήμα της ζώνης ρήγματος Capo Granitola. Βρίσκεται σε βάθος 62 έως 70 μέτρων, ενώ η κορυφή του φτάνει μόλις 34 μέτρα κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας — πιο ρηχά από πολλά σημεία κατάδυσης γεμάτα τουρίστες κάθε καλοκαίρι.

Η Actea εμφανίζει ενδείξεις μαγματικής επανενεργοποίησης, πιθανότατα από την εποχή μεταξύ της τελευταίας παγετωνικής περιόδου και της μεταπαγετωνικής ανόδου της στάθμης της θάλασσας. Το βασικό στοιχείο είναι μια εκτεταμένη και σχετικά πρόσφατη ροή λάβας.

Ένα μεγάλο ερώτημα παραμένει ανοιχτό. Η Actea και το γειτονικό ηφαίστειο Climene παρουσιάζουν ένα παράξενο χαρακτηριστικό: φυσαλίδες αναδύονται συνεχώς από τους κρατήρες τους.

Χωρίς χημική ανάλυση των αερίων, οι επιστήμονες δεν μπορούν να γνωρίζουν με βεβαιότητα την προέλευσή τους. Μπορεί να πρόκειται για βιογενές μεθάνιο, αλλά ίσως υποδηλώνουν και υδροθερμική δραστηριότητα. Το εύρημα δείχνει ότι μαγματικές και υδροθερμικές διεργασίες παραμένουν ενεργές τόσο σε αρχαία όσο και σε νεότερα ηφαιστειακά πεδία. Ο βυθός εδώ δεν είναι «νεκρή» γεωλογία. Είναι ένα σύστημα που συνεχίζει να «αναπνέει» αθόρυβα, μακριά από τα μάτια του κόσμου.

Η Ferdinandea είχε ήδη προειδοποιήσει

Η περιοχή αυτή της Μεσογείου έχει ήδη δείξει τι μπορεί να συμβεί. Τον Ιούλιο του 1831, το υποθαλάσσιο ηφαίστειο Ferdinandea εξερράγη και δημιούργησε ένα νησί περίπου 65 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, με πλάτος σχεδόν 300 μέτρα και περίμετρο κοντά στο ένα χιλιόμετρο. Ένα νησί εμφανίστηκε ξαφνικά ανάμεσα στη Σικελία και την Τυνησία.

Το Κανάλι της Σικελίας είναι σχετικά ρηχό για τα δεδομένα της Μεσογείου. Όταν η ηφαιστειακή πίεση αυξάνεται αρκετά, η απόσταση ανάμεσα σε μια υποθαλάσσια έκρηξη και σε μια έκρηξη που φτάνει στην επιφάνεια μειώνεται σε λίγες δεκάδες μέτρα. Σήμερα, η κορυφή της Ferdinandea βρίσκεται μόλις έξι μέτρα κάτω από την επιφάνεια, αποτελώντας κρυφό κίνδυνο για πλοία με βαθύ βύθισμα.

Τι αλλάζει τώρα

Η ανακάλυψη υποθαλάσσιων ηφαιστείων τόσο κοντά στις πυκνοκατοικημένες ακτές της Σικελίας υπενθυμίζει πόσα λίγα γνωρίζουμε ακόμη για τον υποθαλάσσιο κόσμο κοντά στις ακτές. Παράλληλα, αυξάνει την ανάγκη αξιολόγησης των ηφαιστειακών κινδύνων για τις παράκτιες περιοχές και τις υποδομές.

Καλώδια επικοινωνιών και αγωγοί φυσικού αερίου διασχίζουν αυτόν τον βυθό. Η ανάλυση δειγμάτων από τις ηφαιστειακές δομές βοηθά τους ερευνητές να κατανοήσουν καλύτερα το γεωλογικό παρελθόν της περιοχής και να σχεδιάσουν μέτρα προστασίας για κρίσιμες υποδομές.

Η μελέτη προτείνει ένα νέο τεκτονο-μαγματικό μοντέλο για το Κανάλι της Σικελίας, δίνοντας έμφαση στον ρόλο των ρηγμάτων στη δημιουργία και εξέλιξη των ηφαιστείων. Παράλληλα, θέτει τη βάση για μελλοντικές γεωχρονολογικές και γεωχημικές έρευνες.

Περισσότερο από το 80% της ηφαιστειακής δραστηριότητας του πλανήτη συμβαίνει κάτω από το νερό. Η Μεσόγειος μεταφέρει εκατομμύρια επιβάτες με πλοία κάθε χρόνο, φιλοξενεί εκατοντάδες καθημερινές πτήσεις και από τον βυθό της περνούν αγωγοί και καλώδια δεδομένων που μεταφέρουν μεγάλο μέρος της διαδικτυακής κίνησης ανάμεσα στην Ευρώπη και την Αφρική. Το γεγονός ότι μόλις τώρα αρχίζει να χαρτογραφείται σοβαρά με σύγχρονες μεθόδους δείχνει πόσα παραμένουν ακόμη άγνωστα στον πλανήτη όπου ζούμε.