Ατενίζοντας τη θάλασσα από τις αμμουδιές της Σάντα Μάρτα, στις ακτές της Καραϊβικής στην Κολομβία, δεν είναι δύσκολο να εντοπίσεις τις ενδείξεις του ακμάζοντος εμπορίου ορυκτών καυσίμων της χώρας. Τα πετρελαιοφόρα αγκυροβολούν στον ορίζοντα και, πολλές φορές, όπως λένε οι ντόπιοι, κομμάτια άνθρακα ξεβράζονται στην ακτή.
Σε αυτό το περιβάλλον, η κυβέρνηση της Κολομβίας προχώρησε σ’ ένα τολμηρό βήμα για να απομακρύνει την οικονομία της – και την οικονομία του υπόλοιπου κόσμου – από την εξάρτηση από τον άνθρακα, το φυσικό αέριο και το πετρέλαιο και να την οδηγήσει σε μια νέα εποχή καθαρής ενέργειας. Διοργάνωσε το πρώτο διεθνές συνέδριο (24-29 Απριλίου) για τη «μετάβαση από τα ορυκτά καύσιμα», συγκεντρώνοντας σχεδόν 60 χώρες.
«Αυτή είναι η αρχή μιας νέας παγκόσμιας κλιματικής δημοκρατίας», δήλωσε η υπουργός Περιβάλλοντος της Κολομβίας Ιρένε Βέλες Τόρες στο κλείσιμο των εργασιών της διάσκεψης, η οποία έφερε κοντά κυβερνήσεις, πολιτικούς και ομάδες της κοινωνίας των πολιτών που αγωνίζονται για την επιτάχυνση της απαλλαγής των οικονομιών τους από τον άνθρακα.
Η πρωτοβουλία έρχεται σε μια κρίσιμη στιγμή για την προσπάθεια προστασίας του κλίματος. Οι τιμές του πετρελαίου και του φυσικού αερίου έχουν εκτοξευθεί εξαιτίας του πολέμου στη Μέση Ανατολή. Νοικοκυριά σε όλο τον κόσμο βυθίζονται στα χρέη, οι αγρότες δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να αγοράσουν λιπάσματα και οι κυβερνήσεις βιώνουν και πάλι ότι η εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα τις κρατά ομήρους γεωπολιτικών δυνάμεων που δεν μπορούν να ελέγξουν.
Η παγκόσμια οικονομία αντιμετωπίζει ένα τριπλό πλήγμα: την αύξηση του κόστους ενέργειας, την αύξηση του κόστους των τροφίμων που ακολουθεί και το φάσμα του ανεξέλεγκτου πληθωρισμού που θα αυξήσει τα επιτόκια και θα επιδεινώσει το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους. Όλοι αισθάνονται τον αντίκτυπο, όμως οι φτωχότερες χώρες με τα υψηλότερα επίπεδα χρέους και τα χαμηλότερα αποθεματικά υποφέρουν περισσότερο.
Επαναλαμβανόμενες πετρελαϊκές κρίσεις μάστιζαν τον κόσμο από τη δεκαετία του 1970. Η τρέχουσα κρίση όμως δεν είναι μόνο μεγαλύτερη από αυτές, αλλά και πιο επιδραστική από όλες τις προηγούμενες μαζί, λέει σε μια αποκλειστική συνέντευξη στον Guardian ο Φατίχ Μπιρόλ, κορυφαίος οικονομολόγος και επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας. «Ακόμα δεν μπορώ να καταλάβω ότι ο κόσμος ήταν τόσο τυφλός, που δεν έβλεπε ότι η παγκόσμια οικονομία θα μπορούσε να βρεθεί όμηρος ενός πορθμού 50 χιλιομέτρων».
Αυτό που διαφέρει σήμερα από τις προηγούμενες πετρελαϊκές κρίσεις είναι η άμεση διαθεσιμότητα μιας βιώσιμης εναλλακτικής λύσης: φθηνή, αξιόπιστη και άφθονη ανανεώσιμη ενέργεια από τον άνεμο και τον ήλιο, με σύγχρονη τεχνολογία μπαταριών για την εξομάλυνση οποιασδήποτε διακοπτόμενης λειτουργίας, ενώ τα ηλεκτρικά οχήματα και οι αντλίες θερμότητας μπορούν να εκτρέψουν τις μεταφορές και τη θέρμανση από τα ορυκτά καύσιμα σε πολύ πιο αποδοτική ηλεκτρική ενέργεια.
Για αυτούς τους λόγους, ο Μπιρόλ προβλέπει ότι το τρέχον σοκ θα σηματοδοτήσει μια μόνιμη αλλαγή για την παγκόσμια ενεργειακή βιομηχανία, οδηγώντας τις χώρες κατανάλωσης να χάσουν την εμπιστοσύνη τους στα ορυκτά καύσιμα. « «Οι κυβερνήσεις θα επανεξετάσουν τις ενεργειακές τους στρατηγικές. Θα υπάρξει σημαντική ώθηση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την πυρηνική ενέργεια και μια περαιτέρω στροφή προς ένα πιο ηλεκτρισμένο μέλλον. Και αυτό θα πλήξει τις κύριες αγορές πετρελαίου».
Αυτές οι αλλαγές θα είναι διαρκείς, πρόσθεσε. «Το γυαλί έχει σπάσει, η ζημιά έχει γίνει. Οι συνέπειες θα είναι μόνιμες για την παγκόσμια αγορά ενέργειας».
Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ξεπέρασαν τον άνθρακα στην παγκόσμια παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας πέρυσι για πρώτη φορά, σύμφωνα με τη δεξαμενή σκέψης Ember, παράγοντας το 33,8% της ηλεκτρικής ενέργειας σε σύγκριση με το 33% του άνθρακα. Το ενδιαφέρον των καταναλωτών παγκοσμίως για ηλιακούς συλλέκτες και μπαταρίες έχει αυξηθεί ακόμη περισσότερο μετά την έναρξη του πολέμου στο Ιράν, ενώ και οι κυβερνήσεις ενεργοβόρων χωρών χωρίς εγχώρια παραγωγή αναγνωρίζουν ότι οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας προσφέρουν μια καλύτερη οδό από τα ορυκτά καύσιμα για την εθνική ασφάλεια.
Εντούτοις, κανείς δεν θα πρέπει να ξεγράψει τα πετρελαϊκά κράτη ακόμα. Ο μεγαλύτερος παραγωγός φυσικού αερίου στον κόσμο, οι Ηνωμένες Πολιτείες, επιδεικνύουν όλο και περισσότερο τη στρατιωτική τους ισχύ για να επιβάλουν τον στόχο της κυβέρνησης Τραμπ για «ενεργειακή κυριαρχία», ενώ συμφέροντα που συνδέονται με ορυκτά καύσιμα επενδύουν τεράστια ποσά σε πολιτικές εκστρατείες ακροδεξιών υποψηφίων στην Αμερική και την Ευρώπη.
Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν συνεχώς ότι η συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων στον κόσμο θέλει οι κυβερνήσεις τους να λάβουν ισχυρότερα μέτρα κατά της κλιματικής κρίσης, αλλά σε πολλές διεθνείς συναντήσεις οι φωνές αυτές πνίγονται από τα λόμπι των μεγάλων πετρελαιοπαραγωγών.
Αν και η στροφή προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα είναι φθηνότερη για όλες τις χώρες μακροπρόθεσμα, υπάρχει ένα αρχικό κόστος για τη μετάβαση. Τα έθνη που παράγουν ορυκτά καύσιμα θα χρειαστούν επίσης χρηματοδότηση για να επενδύσουν σε νέες βιομηχανίες, ώστε να αντικαταστήσουν τα χαμένα έσοδα από τις εξαγωγές πετρελαίου, φυσικού αερίου και άνθρακα.
Η διάσκεψη της Σάντα Μάρτα δεν είχε σκοπό τη σύναψη νέων χρηματοδοτικών δεσμεύσεων – οι πλούσιες χώρες προσέφεραν έναν διακανονισμό ύψους 300 δισεκατομμυρίων δολαρίων ετησίως έως το 2035 στη διάσκεψη Cop29 το 2029, και αυτό δεν θα βελτιωθεί τώρα που οι ΗΠΑ έχουν αποσυρθεί.
Θα μπορούσαν όμως να υπάρχουν και άλλοι τρόποι χρηματοδότησης. Η εκτροπή μέρους των 1,5 τρισεκατομμυρίων δολαρίων που δαπανώνται σήμερα κάθε χρόνο για την επιδότηση ορυκτών καυσίμων σε όλο τον κόσμο θα βοηθούσε, και η άντληση χρημάτων από τις εταιρείες που έχουν επωφεληθεί από την κλιματική κρίση, μέσω φόρων για απροσδόκητα έσοδα, είναι πάντα μια επιλογή.
Μέχρι την επόμενη διάσκεψη, που θα πραγματοποιηθεί στις αρχές του επόμενου έτους στο νησί Τουβαλού του Ειρηνικού, σε συνδιοργάνωση με την Ιρλανδία, οι χώρες θα πρέπει να ξεκινήσουν τη διαδικασία κατάρτισης εθνικών οδικών χαρτών για τη σταδιακή κατάργηση των ορυκτών καυσίμων. Οι διοργανωτές θέλουν αυτά τα σχέδια να τροφοδοτήσουν την ευρύτερη διαδικασία διαπραγμάτευσης για το κλίμα στο πλαίσιο του ΟΗΕ και να παρακινήσουν και άλλους να συμμετάσχουν στο κίνημα μετάβασης.
Η Μαίρη Ρόμπινσον, πρώην πρόεδρος της Ιρλανδίας, δήλωσε: «Χρειαζόμαστε τρεις μεταβάσεις: την απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα, την εισαγωγή ανανεώσιμων πηγών ενέργειας για όλους και την εισαγωγή σε έναν κόσμο που νοιάζεται για τη φύση. Όλες πρέπει να βασίζονται στη δικαιοσύνη».
Η Σάντα Μάρτα, μια ιστορικά τροφοδοτούμενη από άνθρακα πόλη στην καρδιά μιας χώρας που λειτουργεί με άνθρακα και πετρέλαιο, μπορεί τελικά να θεωρηθεί ως το σημείο μηδέν για την εξαφάνιση των ορυκτών καυσίμων. Η Φερνάντα Καρβάλιο, επικεφαλής πολιτικής για το κλίμα και την ενέργεια στο WWF International, αισιοδοξεί ότι «ήρθε η ώρα να φυτευτούν οι σπόροι μιας νέας πρωτοβουλίας, επικεντρωμένη στην εφαρμογή».
