Για περισσότερα από 100.000 χρόνια, το ηφαίστειο των Μεθάνων, μέρος του ηφαιστειακού τόξου του νότιου Αιγαίου, φαινόταν ανενεργό. Μια διεθνής ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής το ελβετικό πανεπιστήμιο «ETH Zurich», ανασυνέθεσε με λεπτομέρεια περισσότερα από 700.000 χρόνια ηφαιστειακής δραστηριότητάς του και διαπίστωσε ότι κατά τη διάρκεια της περιόδου σιωπής, το ηφαίστειο συνέχιζε να έχει υπόγεια δραστηριότητα. «Τα ελληνικά ηφαίστεια έχουν πολλά περισσότερα να αποκαλύψουν», λέει χαρακτηριστικά στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κύριος συγγραφέας της μελέτης, ηφαιστειολόγος στο ETH Zurich, Ραζβάν- Γκάμπριελ Ποπά (Razvan- Gabriel Popa).
Οι αναλύσεις της ερευνητικής ομάδας καλύπτουν 31 εκρήξεις σε διάστημα περίπου 700.000 χρόνων. Για να κατανοήσουν την ιστορία του ηφαιστείου, οι ερευνητές πραγματοποίησαν επιτόπια δειγματοληψία συλλέγοντας υλικό από ροές λάβας, ηφαιστειακούς δόμους και κοιτάσματα ηφαιστειακής τέφρας. Επίσης, μελέτησαν περισσότερα από 1.250 μικρούς μαγματικούς κρυστάλλους που ονομάζονται ζιργκόν και οι οποίοι, όπως τονίζει ο κ. Ποπά, λειτουργούν σαν «μικροσκοπικές χρονοκάψουλες»: αναπτύσσονται στο μάγμα σε διαφορετικές χρονικές στιγμές και καταγράφουν τις συνθήκες και τον χρόνο σχηματισμού τους.
Η ανασύνθεση της ιστορίας του ηφαιστείου αποκάλυψε ότι κάποτε παρέμενε ανενεργό για περίπου 110.000 χρόνια πριν ξυπνήσει ξανά και επανεκκινήσει τον τρέχοντα κύκλο δραστηριότητάς του. Μέχρι σήμερα στην ερευνητική κοινότητα ένα τόσο μεγάλο διάστημα αδράνειας θεωρούνταν ένδειξη ότι το ηφαίστειο έχει σωπάσει οριστικά, ωστόσο η νέα μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Science Advances», ανέτρεψε αυτή την αντίληψη αφήνοντας έκπληκτους ακόμα και τους ερευνητές της. «Η μελέτη μας αμφισβητεί αυτή την υπόθεση και δείχνει ότι μπορεί να ισχύει και το αντίθετο. Ανατρέπει το σενάριο σχετικά με τον τρόπο που προσδιορίζουμε τα σβησμένα ηφαίστεια, καθώς μια μακρά αδράνεια δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ένα σύστημα σταματάει», επισημαίνει ο κύριος ερευνητής.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν, επίσης, κάτι ακόμα πιο εντυπωσιακό: κατά την περίοδο αδράνειας, η παραγωγή μάγματος δεν μειώθηκε. Αντίθετα, το μάγμα συσσωρευόταν συνεχώς στα βάθη και ο θάλαμος μάγματος στην πραγματικότητα μεγάλωνε σε μέγεθος. Μάλιστα, κατά την περίοδο αυτή η ανάπτυξη των κρυστάλλων ζιργκόν κορυφώθηκε παρουσιάζοντας σαφείς ενδείξεις έντονης δραστηριότητας του μάγματος.
Σύμφωνα με τον κ. Ποπά, το «μυστικό» βρίσκεται στην υψηλή περιεκτικότητα του μάγματος σε νερό, που επιβράδυνε την άνοδό του προς την επιφάνεια, μέσω της κρυστάλλωσης, αποτρέποντας τις εκρήξεις. «Έτσι, συσσωρεύεται στον μαγματικό θάλαμο για τεράστιες χρονικές περιόδους, χωρίς να εκρήγνυται. Ωστόσο, όταν τα βαθιά μάγματα γίνονται ξηρότερα, οι εκρήξεις ξαναρχίζουν απροσδόκητα και έχουμε έναν μεγαλύτερο μαγματικό θάλαμο για να τις τροφοδοτήσει», διευκρινίζει ο κύριος συγγραφέας της μελέτης.
Τα παραπάνω συμπεράσματα αλλάζουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι ηφαιστειολόγοι αντιλαμβάνονται τα ανενεργά και τα σβησμένα ηφαίστεια. «Πολλά περισσότερα ηφαίστεια που θεωρούμε σήμερα σβησμένα μπορεί επίσης να βρίσκονται σε αυτή την κατάσταση», εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο ηφαιστειολόγος και εφιστά την προσοχή: «Τα αποτελέσματα αυτής της μελέτης μάς λένε πραγματικά ότι θα πρέπει να αρχίσουμε να επανεκτιμούμε τα “νεκρά” ηφαίστειά μας, καθώς μπορεί να συγκεντρώνουν απλά τη δύναμή τους. Αυτό που είναι σημαντικό είναι ότι κατά τη διάρκεια τέτοιων μεγάλων περιόδων αδράνειας, αυτά τα συστήματα μπορούν μερικές φορές να εξελιχθούν σε πολύ μεγαλύτερα πυριγενή σώματα ικανά να προκαλέσουν πιο ενεργητικές εκρήξεις. Με άλλα λόγια, τα ηφαίστεια που βρίσκονται σε μακροχρόνια αδράνεια δεν εξασθενούν απαραίτητα και δεν γίνονται ασφαλέστερα, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να ισχύει το αντίθετο: μπορεί να γίνουν πιο επικίνδυνα και να χρειάζονται προσοχή». Τα Μέθανα, διευκρινίζει, «δεν είναι ακόμα ένα επικίνδυνο ηφαίστειο, αλλά αν υποβληθεί σε μια ακόμα μακρά περίοδο “ύπνου ομορφιάς”, μπορεί να μετατραπεί σε ένα».
Τα Μέθανα, πάντως, δεν αποτελούν εξαίρεση. Ο Ραζβάν- Γκάμπριελ Ποπά αναφέρει ότι παρόμοια συμπεριφορά παρουσιάζει και το ηφαίστειο Τσιομαντούλ, στα Καρπάθια Όρη, στη Ρουμανία, το οποίο εξερράγη τελευταία φορά πριν από περίπου 30.000 χρόνια, αλλά παραμένει σαφώς ενεργό, με τις γεωφυσικές μετρήσεις να δείχνουν ότι ένας ενεργός θάλαμος μάγματος σχηματίζεται από κάτω.
Ο κ. Ποπά υπογραμμίζει ότι είναι σημαντική η παρακολούθηση των ηφαιστειακών περιοχών, καθώς «μαγματικοί θάλαμοι μπορεί να δημιουργούνται κάτω από τα πόδια μας χωρίς να το γνωρίζουμε».
