Ένα νέο ψηφιακό όριο μπαίνει στη ζωή των παιδιών στην Ελλάδα. Από την 1η Ιανουαρίου 2027 προβλέπεται να τεθεί σε εφαρμογή το νέο πλαίσιο για την πρόσβαση των ανηλίκων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με το κατώτατο όριο ηλικίας να ορίζεται στα 15 έτη.

Στο επίκεντρο της νέας ρύθμισης βρίσκονται οι ίδιες οι πλατφόρμες, οι οποίες θα καλούνται να εφαρμόζουν αξιόπιστους και αναλογικούς μηχανισμούς επαλήθευσης ηλικίας, χωρίς όμως να επιβάλλεται μία και μοναδική τεχνική λύση.

Το ελληνικό μοντέλο και η ημερομηνία-ορόσημο

Η ελληνική ρύθμιση επικεντρώνεται ειδικά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και θέτει ως ελάχιστο όριο ηλικίας τα 15 έτη. Οι σχετικές διατάξεις προβλέπεται να τεθούν σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2027.

Με βάση το προτεινόμενο πλαίσιο, τα παιδιά που έχουν γεννηθεί το ίδιο ημερολογιακό έτος θεωρείται ότι συμπληρώνουν το ηλικιακό όριο την 1η Ιανουαρίου.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο θα επιβεβαιώνεται η ηλικία. Οι πάροχοι θα πρέπει να χρησιμοποιούν κατάλληλες, αξιόπιστες και αναλογικές λύσεις, περιορίζοντας παράλληλα τα δεδομένα που συλλέγονται και προστατεύοντας την ιδιωτικότητα των χρηστών.

Το Kids.gov.gr Wallet και το Gov.gr Wallet αναφέρονται ως ενδεικτικές λύσεις, χωρίς όμως να καθίστανται υποχρεωτικά. Το πλαίσιο επιτρέπει και άλλες ισοδύναμες τεχνικές λύσεις, υπό την προϋπόθεση ότι συμμορφώνονται με το ευρωπαϊκό δίκαιο και τις αντίστοιχες τεχνικές προδιαγραφές.

Από την απλή δήλωση ηλικίας στην πραγματική επιβεβαίωση

Μέχρι σήμερα, στις περισσότερες πλατφόρμες, η ηλικία ενός χρήστη βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε αυτό που ο ίδιος δηλώνει. Ένα παιδί μπορεί, επομένως, να εισαγάγει διαφορετική ημερομηνία γέννησης και να αποκτήσει πρόσβαση σε υπηρεσίες που δεν απευθύνονται στην ηλικία του.

Το νέο μοντέλο επιχειρεί να αλλάξει αυτή τη λογική.

Όπως εξηγεί η Κλινική Ψυχολόγος, Διδάκτωρ Ψηφιακής Εγκληματολογίας και Διευθύντρια του Διεθνούς Ινστιτούτου Κυβερνοασφάλειας (CSI Institute), το ζητούμενο είναι να περάσουμε από την απλή δήλωση στην ουσιαστική επιβεβαίωση:

«Μέχρι σήμερα, στις περισσότερες περιπτώσεις, αρκούσε να δηλώσει κάποιος μόνος του την ημερομηνία γέννησής του. Και προφανώς ένα παιδί μπορούσε πολύ εύκολα να δηλώσει ότι είναι μεγαλύτερο. Με τα νέα μέτρα, η λογική είναι να περάσουμε από την απλή δήλωση ηλικίας σε πραγματική επιβεβαίωσή της».

Όπως σημειώνει, το Kids Wallet ή το Gov.gr Wallet μπορούν να αποτελέσουν μία από τις λύσεις, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αποτελούν τη μοναδική τεχνική επιλογή.

Το μεγάλο στοίχημα: προστασία χωρίς υπερσυλλογή δεδομένων

Η ηλικιακή επαλήθευση δημιουργεί ταυτόχρονα ένα δεύτερο, εξίσου κρίσιμο ερώτημα: πώς προστατεύονται τα παιδιά χωρίς να δημιουργείται ένας τεράστιος μηχανισμός συλλογής προσωπικών δεδομένων;

Η αρχή της ελαχιστοποίησης των δεδομένων βρίσκεται στο επίκεντρο. Η πλατφόρμα δεν είναι απαραίτητο να γνωρίζει το ονοματεπώνυμο ή την ακριβή ημερομηνία γέννησης ενός παιδιού. Θα μπορούσε να λαμβάνει μόνο την απαραίτητη πληροφορία για την εφαρμογή του ηλικιακού ορίου.

Όπως επισημαίνει η ειδικός: «Η ασφαλέστερη λογική είναι η πλατφόρμα να μη χρειάζεται να γνωρίζει ποιο είναι το παιδί, αλλά μόνο αν πληροί το ηλικιακό όριο. Δηλαδή, αντί το Instagram ή το TikTok να λαμβάνει ονοματεπώνυμο, ημερομηνία γέννησης, στοιχεία ταυτότητας ή άλλα δεδομένα, θα μπορούσε να λαμβάνει απλώς μια ψηφιακή επιβεβαίωση ότι “ο συγκεκριμένος χρήστης είναι άνω των 15 ετών”».

Το ζήτημα, ωστόσο, δεν σταματά εκεί. Παραμένουν κρίσιμα ερωτήματα για το ποια δεδομένα επεξεργάζεται κάθε σύστημα, πού αποθηκεύονται, για πόσο χρονικό διάστημα διατηρούνται και ποιος μπορεί να έχει πρόσβαση σε αυτά.

«Η επιτυχία του μέτρου δεν θα κριθεί μόνο από το αν μπορεί να αναγνωρίζει αποτελεσματικά ότι ένας χρήστης είναι κάτω των 15 ετών. Θα κριθεί και από το αν μπορεί να το κάνει χωρίς να γνωρίζει περισσότερα για αυτόν από όσα πραγματικά χρειάζεται».

Μπορεί όμως ένα παιδί να παρακάμψει τον έλεγχο;

Κανένα τεχνικό σύστημα δεν λειτουργεί σε κενό. Ένας από τους βασικούς προβληματισμούς αφορά το κατά πόσο ένας ανήλικος μπορεί να παρακάμψει τον ηλικιακό έλεγχο.

Ένα παιδί θα μπορούσε, για παράδειγμα, να χρησιμοποιήσει τη συσκευή ενός γονέα ή ενός μεγαλύτερου αδελφού, έναν λογαριασμό που έχει επαληθευτεί από ενήλικο ή να επιχειρήσει να αποκτήσει πρόσβαση μέσω διαφορετικής συσκευής.

Όπως εξηγεί η ειδικός: «Άλλο είναι να επιβεβαιώνω ποιος έχει δηλωθεί ως χρήστης και άλλο να μπορώ να επιβεβαιώσω ποιος χρησιμοποιεί πράγματι τη συσκευή ή τον λογαριασμό.»

Παράλληλα, τίθενται ερωτήματα για τη χρήση VPN, λογαριασμών που εμφανίζονται να συνδέονται από άλλη χώρα, αλλά και για μικρότερες ή λιγότερο ελεγχόμενες διαδικτυακές υπηρεσίες που ενδέχεται να μην καλύπτονται από τον ίδιο μηχανισμό.

«Τεχνικά, μπορεί να δημιουργήσει ένα επιπλέον εμπόδιο στην πρόσβαση των παιδιών κάτω των 15 ετών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά δεν μπορεί να θεωρηθεί μηχανισμός που αποκλείει την παράκαμψη».

Τι λέει η ψυχολογία για την καθημερινή έκθεση στα social media

Πέρα από την τεχνολογία και τη νομοθεσία, υπάρχει η ανθρώπινη διάσταση. Τι σημαίνει για ένα παιδί η καθημερινή έκθεση σε έναν ψηφιακό κόσμο γεμάτο εικόνες, πρότυπα, likes, σχόλια και διαρκή σύγκριση;

Η Δανάη Παπαϊωάννου, Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια, εστιάζει ακριβώς σε αυτή την πλευρά. «Τα παιδιά για να αναπτυχθούν και να διαμορφώσουν την προσωπικότητά τους χρειάζονται υγιή πρότυπα και γονείς ενεργά παρόντες στην καθημερινότητά τους. Χρειάζονται επίσης τους φίλους τους και το “μαζί” από κοντά, όχι μέσα από οθόνες», αναφέρει.

Η ίδια αναγνωρίζει ότι τα social media μπορούν να διευκολύνουν την επικοινωνία, επισημαίνοντας όμως ότι η αλόγιστη χρήση μπορεί να συνδεθεί με αισθήματα ανεπάρκειας, επιθετικότητας και απομόνωσης, αλλά και να επηρεάσει τον ύπνο και τη συγκέντρωση.

Η εικόνα του εαυτού μέσα από τον καθρέφτη των social media

Ένα από τα πιο ευαίσθητα ζητήματα αφορά την αυτοπεποίθηση και την εικόνα που σχηματίζει ένα παιδί για τον εαυτό του.

Οι εικόνες που προβάλλονται στα social media συχνά παρουσιάζουν μια εξιδανικευμένη πραγματικότητα, στην οποία η επιτυχία, η εμφάνιση και η κοινωνική αποδοχή μοιάζουν να έρχονται εύκολα.

Όπως εξηγεί η Δανάη Παπαϊωάννου: «Τα παιδιά που περνούν πολλές ώρες καθημερινά στα social media συχνά χτίζουν ένα προσωπείο για να γίνουν αρεστά στους συνομηλίκους τους και χάνουν την επαφή με τις πραγματικές τους ανάγκες».

Και προσθέτει: «Συγκρίνοντας τον εαυτό τους με τα πρόσωπα αναφοράς που ακολουθούν, ματαιώνονται, επειδή δεν μπορούν να τους μοιάσουν. Παράλληλα διαμορφώνουν μια στρεβλή εικόνα της πραγματικότητας, όπου η επιτυχία φαίνεται να έρχεται εύκολα και γρήγορα, ενώ στην πράξη απαιτεί προσπάθεια και χρόνο».

Αρκεί η απαγόρευση μέχρι τα 15;

Το ερώτημα που βρίσκεται στην καρδιά της συζήτησης είναι αν το ηλικιακό όριο μπορεί από μόνο του να προστατεύσει τα παιδιά.

Η Δανάη Παπαϊωάννου υπογραμμίζει ότι ένα όριο μπορεί να λειτουργήσει ως σαφές πλαίσιο, αλλά δεν αποτελεί από μόνο του συνολική λύση.

«Τα παιδιά στην παιδική και πρώιμη εφηβική ηλικία είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα και χρειάζονται σαφή όρια και σταθερό πρόγραμμα για να αναπτυχθούν υγιώς και να καταλάβουν ποια πραγματικά είναι».

Όπως εξηγεί, οι πλατφόρμες εκθέτουν τα παιδιά σε μεγάλο όγκο μηνυμάτων και εικόνων, πολλές φορές επεξεργασμένων ή ακόμη και δημιουργημένων με τεχνητή νοημοσύνη.

«Μια απαγόρευση μέχρι τα 15 μπορεί να λειτουργήσει ως σαφές όριο, αλλά από μόνη της δεν αρκεί. Προστατεύει πραγματικά όταν συνοδεύεται από γονείς κοντά στα παιδιά, συζήτηση και συνεπή εφαρμογή των κανόνων».

Η οικογένεια ως πρώτη γραμμή άμυνας

Και εδώ η συζήτηση επιστρέφει στο σπίτι. Γιατί, ακόμη και αν η πρόσβαση περιοριστεί τεχνικά, η σχέση του παιδιού με την οθόνη διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό μέσα από τις καθημερινές συνήθειες της οικογένειας.

«Τα παιδιά είναι οι καθρέφτες μας: όταν βλέπουν τους γονείς να περνούν ώρες στο κινητό, είναι δύσκολο να πειστούν ότι η αλόγιστη χρήση επηρεάζει την ψυχολογία και τη συνολική υγεία».

Η ίδια προτείνει κοινούς κανόνες για όλη την οικογένεια, όπως η αποφυγή κινητών στο τραπέζι και η απομάκρυνσή τους κατά τη διάρκεια της νύχτας.

«Περισσότερος χρόνος μαζί, ποιοτικές συζητήσεις στο τραπέζι και συναντήσεις με φίλους είναι η καλύτερη άμυνά μας απέναντι στον συνεχή καταιγισμό πληροφοριών».

Από το cyberbullying μέχρι το grooming: οι κίνδυνοι πίσω από την οθόνη

Η συζήτηση για τα social media δεν αφορά μόνο τον χρόνο που περνά ένα παιδί μπροστά από μια οθόνη. Αφορά κυρίως το περιεχόμενο στο οποίο εκτίθεται, τους ανθρώπους που μπορούν να το προσεγγίσουν και τους τρόπους με τους οποίους οι πλατφόρμες μπορούν να επηρεάσουν τη συμπεριφορά του.

Η ειδικός στην ψηφιακή εγκληματολογία υπογραμμίζει ότι οι κίνδυνοι περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, το grooming, το sextortion, την εξαπάτηση, το cyberbullying και την ανεπιθύμητη σεξουαλική προσέγγιση.

«Ένας από τους σοβαρότερους κινδύνους είναι ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο ένας άγνωστος μπορεί να αποκτήσει πρόσβαση σε ένα παιδί πολύ ευκολότερα από ό,τι στον φυσικό κόσμο».

Το πρόβλημα είναι ότι μια επικίνδυνη προσέγγιση δεν είναι απαραίτητο να μοιάζει εξαρχής επικίνδυνη.

«Μπορεί να ξεκινήσει με ένα μήνυμα, ένα παιχνίδι, ένα κομπλιμέντο ή μια σχέση εμπιστοσύνης που χτίζεται σταδιακά».

Και στη μέση όλων αυτών βρίσκεται ο αλγόριθμος

Ένας ακόμη παράγοντας που αλλάζει τα δεδομένα είναι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούν οι αλγόριθμοι των πλατφορμών.

Το παιδί δεν επιλέγει πάντοτε μόνο του τι θα δει. Οι πλατφόρμες καταγράφουν τι τραβά την προσοχή του και στη συνέχεια προτείνουν παρόμοιο περιεχόμενο.

Αυτό, σύμφωνα με την ειδικό, μπορεί να οδηγήσει σε επαναλαμβανόμενη έκθεση σε βίαιο ή σεξουαλικό περιεχόμενο, σε ακραία πρότυπα εμφάνισης και συμπεριφοράς ή σε άλλο επιβλαβές υλικό.

Παράλληλα, η ανάγκη αποδοχής από τους συνομηλίκους αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα στην εφηβεία.

«Τα likes, τα σχόλια, οι ακόλουθοι και η συνεχής σύγκριση με τους άλλους μπορούν να αποκτήσουν πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα σε αυτή την ηλικία».

Ελλάδα και Ευρώπη: δύο διαφορετικές προσεγγίσεις

Το ελληνικό σχέδιο δεν ταυτίζεται με την ευρωπαϊκή πρόταση EU KIDS Act.

Η ελληνική ρύθμιση επικεντρώνεται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και θέτει το ηλικιακό όριο των 15 ετών. Αντίθετα, η ευρωπαϊκή πρόταση έχει ευρύτερη εμβέλεια και επιχειρεί να καλύψει περισσότερες κατηγορίες ψηφιακών υπηρεσιών.

Στο πεδίο της περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, πλατφόρμες διαμοιρασμού βίντεο, διαδικτυακά παιχνίδια, καταστήματα εφαρμογών, AI companions και γενικοί συνομιλιακοί βοηθοί τεχνητής νοημοσύνης, με διαφορετικές υποχρεώσεις ανάλογα με την υπηρεσία και τους κινδύνους της.

Η ευρωπαϊκή πρόταση προβλέπει επίσης τη δυνατότητα ειδικού, περιορισμένου λογαριασμού για παιδιά από 13 έως κάτω των 15 ετών, εφόσον αυτός προσφέρεται από τον πάροχο και δημιουργείται από γονέα ή κηδεμόνα. Προβλέπονται, μεταξύ άλλων, γονικά εργαλεία, δυνατότητα ημερήσιου ορίου έως μία ώρα και έλεγχος των νέων επαφών.

Κάτω των 13 ετών δεν προβλέπεται λογαριασμός κοινωνικού δικτύου στο όνομα του παιδιού.

Οι πλατφόρμες στο επίκεντρο της ευθύνης

Κοινό στοιχείο των δύο προσεγγίσεων είναι ότι σημαντικό μέρος της ευθύνης μεταφέρεται στις ίδιες τις ψηφιακές πλατφόρμες.

Δεν αρκεί πλέον η λογική ότι «ο χρήστης δήλωσε την ηλικία του». Το ζητούμενο είναι να δημιουργηθούν μηχανισμοί που να μπορούν να εφαρμόζουν στην πράξη τους ηλικιακούς περιορισμούς, ενώ ταυτόχρονα θα προστατεύουν την ιδιωτικότητα.

Για τις πολύ μεγάλες πλατφόρμες, η ευρωπαϊκή πρόταση προβλέπει πρόσθετες υποχρεώσεις συμμόρφωσης, μεταξύ άλλων με σχέδια συμμόρφωσης και ανεξάρτητους ελέγχους.

Το όριο των 15 δεν είναι το τέλος της συζήτησης

Η μεγάλη αλλαγή που έρχεται από το 2027 δεν είναι απλώς ένας αριθμός. Είναι η προσπάθεια να μπει ένα πιο σαφές όριο ανάμεσα στην παιδική ηλικία και στην ανεξέλεγκτη πρόσβαση σε ένα ψηφιακό περιβάλλον που έχει σχεδιαστεί σε μεγάλο βαθμό για ενήλικες.

Ωστόσο, το πραγματικό στοίχημα θα κριθεί στην εφαρμογή.

Θα μπορούν πράγματι οι πλατφόρμες να επαληθεύουν την ηλικία χωρίς να συγκεντρώνουν υπερβολικά προσωπικά δεδομένα; Θα μπορούν τα παιδιά να παρακάμπτουν τους περιορισμούς; Θα μετακινηθούν κάποιοι ανήλικοι σε μικρότερες και λιγότερο ελεγχόμενες πλατφόρμες; Και, κυρίως, μπορεί ένα ηλικιακό όριο να αντιμετωπίσει μόνο του ένα πρόβλημα που είναι ταυτόχρονα τεχνολογικό, κοινωνικό, ψυχολογικό και οικογενειακό;

Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στην απαγόρευση.

Όπως συνοψίζει η ειδικός στην ψηφιακή εγκληματολογία: «Το ηλικιακό όριο μπορεί να λειτουργήσει ως ένα πρόσθετο επίπεδο προστασίας, αλλά δεν αντικαθιστά την ψηφιακή εκπαίδευση, την επικοινωνία με τους γονείς και, κυρίως, την ευθύνη των ίδιων των πλατφορμών να δημιουργούν ένα ασφαλέστερο ψηφιακό περιβάλλον για τους ανήλικους χρήστες».