Τις πληγές και τους εκατοντάδες νεκρούς της, των οποίων ο αριθμός αναμένεται να αυξηθεί δραματικά, όσο περνούν οι μέρες χωρίς ελπίδα εντοπισμού και διάσωσης όσων βρίσκονται ακόμα κάτω από τα συντρίμμια πολλών κτιρίων, μετρά η Βενεζουέλα, μέρες μετά τους δύο σεισμούς των 7,5 και 7,2 Ρίχτερ.
Μια Βενεζουέλα, που δεν έχει κρατικό μηχανισμό έγκαιρης ειδοποίησης για σεισμούς, όπως συμβαίνει σε χώρες με μεγάλη σεισμική εμπειρία -για παράδειγμα στην Ιαπωνία, στο Μεξικό, στον Καναδά ή στις Ηνωμένες Πολιτείες. Εκεί, τα συστήματα βασίζονται σε εκτεταμένα δίκτυα υπόγειων αισθητήρων, τα οποία εντοπίζουν τα πρώτα σεισμικά κύματα και στέλνουν αυτόματα ειδοποιήσεις στα κινητά τηλέφωνα των πολιτών.
Στη Βενεζουέλα, αυτόν τον ρόλο ανέλαβε το σύστημα Earthquake Alerts της Google. Η ιδιαιτερότητά του είναι ότι δεν βασίζεται αποκλειστικά σε κρατικές υποδομές ή σε ειδικούς σεισμογράφους, αλλά σε ένα τεράστιο, άτυπο δίκτυο από κινητά Android. Τα τηλέφωνα διαθέτουν ενσωματωμένα επιταχυνσιόμετρα -τους ίδιους αισθητήρες που αντιλαμβάνονται την περιστροφή της οθόνης- και μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να ανιχνεύσουν τις δονήσεις που προκαλούν τα σεισμικά κύματα.
Σύμφωνα με την Google, το σύστημα έστειλε προειδοποιήσεις που έφτασαν σε 11,4 εκατομμύρια ανθρώπους, δίνοντάς τους από λίγα δευτερόλεπτα έως και δύο λεπτά χρόνο πριν από τα ισχυρά διαδοχικά χτυπήματα.
Πώς λειτουργεί η προειδοποίηση
Όταν εκδηλώνεται ένας σεισμός, απελευθερώνονται δύο βασικοί τύποι κυμάτων. Τα πρωτεύοντα κύματα, γνωστά ως P-waves, κινούνται ταχύτερα -περίπου τέσσερα μίλια το δευτερόλεπτο- αλλά είναι συνήθως ηπιότερα και λιγότερο καταστροφικά. Τα δευτερεύοντα κύματα, τα S-waves, είναι πιο αργά, περίπου με τη μισή ταχύτητα, αλλά προκαλούν την ισχυρή δόνηση που βιώνουν οι άνθρωποι και που μπορεί να καταστρέψει κτίρια και υποδομές.
Το σύστημα της Google επιχειρεί να εκμεταλλευτεί αυτό το χρονικό κενό. Όταν τα κινητά Android, εφόσον είναι ακίνητα – πάνω σε ένα τραπέζι, σε μια τσάντα στο πάτωμα και όχι στην τσέπη κάποιου που περπατά -καταγράψουν δονήσεις που μοιάζουν με P-waves, στέλνουν δεδομένα στους διακομιστές της εταιρείας. Εκεί, οι πληροφορίες από πολλά τηλέφωνα συγκρίνονται και αναλύονται ώστε να εκτιμηθεί αν πράγματι βρίσκεται σε εξέλιξη σεισμός.
Στην περίπτωση της Βενεζουέλας, τα κινητά εντόπισαν τα πρώτα κύματα μέσα σε τρία δευτερόλεπτα από τον πρώτο σεισμό. Έξι δευτερόλεπτα αργότερα, το σύστημα είχε αναγνωρίσει το φαινόμενο και είχε στείλει τις πρώτες ειδοποιήσεις.
Δύο σεισμοί, ένα ενιαίο σήμα κινδύνου
Η δυσκολία ήταν ότι δεν επρόκειτο για έναν σεισμό, αλλά για δύο ισχυρές διαδοχικές δονήσεις. Ο πρώτος είχε μέγεθος 7,2 και ο δεύτερος 7,5 Ρίχτερ. Ο δεύτερος χαρακτηρίζεται ως ο ισχυρότερος σεισμός που έχει πλήξει τη χώρα από το 1900.
Καθώς οι δύο σεισμοί εκδηλώθηκαν με μικρή χρονική απόσταση, τα σεισμικά κύματα άρχισαν να αλληλεπικαλύπτονται. Το σύστημα της Google τα αντιμετώπισε πρακτικά ως ένα μεγάλο γεγονός, επεκτείνοντας σταδιακά την περιοχή ειδοποίησης όσο αυξανόταν η εκτίμηση για το μέγεθος και την ένταση του φαινομένου.
Αυτό εξηγεί γιατί εστάλησαν διαφορετικά επίπεδα προειδοποιήσεων. Σε περιοχές όπου αναμενόταν ακραία δόνηση, ενεργοποιήθηκαν οι πιο επείγουσες ειδοποιήσεις, με δυνατό ήχο και σαφή οδηγία για άμεση προστασία. Σε άλλες περιοχές, όπου η εκτιμώμενη ένταση ήταν μικρότερη, τα μηνύματα ήταν πιο προειδοποιητικά ή ενημερωτικά.
Σχεδόν 1,4 εκατομμύρια άνθρωποι έλαβαν την πιο σοβαρή κατηγορία προειδοποίησης, τις λεγόμενες «Take Action» ειδοποιήσεις.
Η σημασία της απόστασης από το επίκεντρο
Το κρίσιμο μέγεθος σε κάθε σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης δεν είναι μόνο η ταχύτητα της τεχνολογίας, αλλά και η απόσταση από το επίκεντρο. Όσο πιο μακριά βρίσκεται κάποιος, τόσο περισσότερος χρόνος υπάρχει ανάμεσα στον εντοπισμό των πρώτων κυμάτων και στην άφιξη της ισχυρής δόνησης. Εκεί μπορεί να υπάρξει πραγματικό περιθώριο αντίδρασης.
Ακόμη και μερικά δευτερόλεπτα όμως μπορούν να έχουν σημασία. Μπορούν να επιτρέψουν σε κάποιον να απομακρυνθεί από παράθυρα, να καλυφθεί κάτω από ένα σταθερό έπιπλο, να σταματήσει ένα όχημα ή να προστατεύσει ένα παιδί. Γι’ αυτό και οι περισσότερες χώρες προτείνουν την οδηγία «πέσε κάτω, καλύψου και κρατήσου» πριν αρχίσει η ισχυρή δόνηση.
Ένα παγκόσμιο, ιδιωτικό δίκτυο σεισμικής προειδοποίησης
Η περίπτωση της Βενεζουέλας δείχνει και κάτι ευρύτερο: η τεχνολογική υποδομή των μεγάλων εταιρειών αρχίζει να λειτουργεί ως υποκατάστατο δημόσιων μηχανισμών σε χώρες όπου το κράτος δεν διαθέτει αντίστοιχα συστήματα.
Περίπου το 70% των smartphones παγκοσμίως λειτουργεί με Android. Αυτό σημαίνει ότι, σε πολλές χώρες, η Google έχει τη δυνατότητα να δημιουργεί ένα ιδιότυπο, μαζικό δίκτυο ανίχνευσης σεισμών, χωρίς να χρειάζεται να έχει εγκαταστήσει παραδοσιακούς σεισμογράφους στο έδαφος.
Το σύστημα άρχισε να στέλνει ειδοποιήσεις το 2021, αρχικά σε χώρες όπως η Νέα Ζηλανδία, η Ελλάδα, η Τουρκία, οι Φιλιππίνες και περιοχές της Κεντρικής Ασίας. Μέχρι το 2023 είχε επεκταθεί σε 98 χώρες.
Η τεχνολογία αυτή δεν αντικαθιστά πλήρως τα κρατικά συστήματα. Δεν καλύπτει όλους τους χρήστες, δεν αφορά εξίσου όσους έχουν iPhone, εξαρτάται από τη διαθεσιμότητα Android συσκευών και από το αν αυτές είναι σε θέση να καταγράψουν σωστά τις δονήσεις. Όμως σε χώρες χωρίς οργανωμένη κρατική υποδομή, μπορεί να αποτελέσει την πρώτη και μοναδική γραμμή προειδοποίησης.
Το ανθρώπινο στοιχείο
Το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο του κειμένου είναι η μαρτυρία οικογένειας που έλαβε την ειδοποίηση ενώ βρισκόταν σε αυτοκίνητο στο Καράκας. Αρχικά δεν κατάλαβαν τι συνέβαινε. Ακόμη και όταν άρχισε η δόνηση, θεώρησαν ότι ο δρόμος ήταν απλώς κακοτράχαλος -κάτι που, όπως σημειώνεται, είναι συνηθισμένο στη Βενεζουέλα.
Μόνο όταν είδαν τα φώτα του δρόμου να κινούνται, αντιλήφθηκαν τη σοβαρότητα της κατάστασης. Η ειδοποίηση, επειδή ήταν πρωτόγνωρη, προκάλεσε σύγχυση. Όμως μετά τον σεισμό, η ίδια εμπειρία λειτούργησε εκπαιδευτικά: την επόμενη φορά, οι άνθρωποι που την έλαβαν θα ξέρουν καλύτερα τι σημαίνει και πώς πρέπει να αντιδράσουν.
Αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό συμπέρασμα. Η τεχνολογία μπορεί να δώσει χρόνο. Δεν μπορεί όμως από μόνη της να εγγυηθεί σωστή αντίδραση. Για να σωθούν ζωές, η ειδοποίηση πρέπει να συνοδεύεται από δημόσια εκπαίδευση, επαναλαμβανόμενη ενημέρωση και εμπιστοσύνη των πολιτών στο σήμα που λαμβάνουν.
Στη Βενεζουέλα, οι σεισμοί έδειξαν ταυτόχρονα τη δύναμη και τα όρια της τεχνολογίας: εκατομμύρια άνθρωποι προειδοποιήθηκαν από ένα σύστημα που δεν ανήκει στο κράτος τους, αλλά η πραγματική προστασία θα εξαρτηθεί από το αν η κοινωνία μάθει να μετατρέπει αυτά τα λίγα δευτερόλεπτα σε σωστή και άμεση δράση.
