Η αύξηση των τιμών δεν είναι μόνο αποτέλεσμα οικονομικών ή γεωπολιτικών αναταράξεων. Καύσωνες, ξηρασίες, πυρκαγιές και πλημμύρες επηρεάζουν την παραγωγή, τις εφοδιαστικές αλυσίδες και τελικά το κόστος ζωής. Μια νέα μελέτη εξετάζει αυτή τη σύνδεση μέσα από την έννοια του «κλιματoπληθωρισμού» (climateflation), δηλαδή τις πληθωριστικές πιέσεις που προκαλεί η κλιματική κρίση.

Η μελέτη των πολιτικών οικονομολόγων Ράιαν Κατζ-Ρόζεν και Τζέιμς Τζάκσον εξετάζει όχι μόνο τον αντίκτυπο της ανόδου των τιμών στα νοικοκυριά, αλλά και τις ευρύτερες επιπτώσεις της- από την κοινωνική ανισότητα και την πολιτική ριζοσπαστικοποίηση έως τη γεωπολιτική αστάθεια και την περιβαλλοντική υποβάθμιση.

«Ορυκτοπληθωρισμός» και πολιτική αποτυχία

Από την έναρξη της βιομηχανικής εποχής, η καύση ορυκτών καυσίμων έχει προσθέσει 495 δισεκατομμύρια τόνους άνθρακα στην ατμόσφαιρα. Οι εκπομπές αυτές έχουν συμβάλει στην υπερθέρμανση του πλανήτη, αυξάνοντας με τη σειρά τους την πιθανότητα ακραίων βροχοπτώσεων, ακραίας ζέστης και ξηρασίας.

Ωστόσο, τουλάχιστον από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, η διεθνής κοινότητα επιδιώκει να περιορίσει την υπερθέρμανση του πλανήτη. Το 2015, τα μέλη των Ηνωμένων Εθνών συμφώνησαν να περιορίσουν την αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας στους 1,5°C σε σχέση με την προβιομηχανική εποχή.

Μόνο τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, η Σύμβαση-Πλαίσιο του ΟΗΕ για την Κλιματική Αλλαγή κατονόμασε ξεκάθαρα τον βασικό ένοχο- τα ορυκτά καύσιμα-ως την κύρια αιτία του προβλήματος. Έτσι, δεκαετίες εταιρικού πράσινου «ξεπλύματος» (greenwashing) και πολιτικής αδράνειας επέτρεψαν στη χρήση ορυκτών καυσίμων να συνεχίσει να αυξάνεται, διατηρώντας την παγκόσμια οικονομία σε μεγάλο βαθμό εξαρτημένη από αυτά.

Αν το παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα δεν ήταν τόσο εξαρτημένο από τα ορυκτά καύσιμα, είναι απίθανο τα σημερινά προβλήματα στην προσφορά πετρελαίου και φυσικού αερίου στα Στενά του Ορμούζ να επηρέαζαν τόσο έντονα τον πληθωρισμό. Με άλλα λόγια, αν οι προσπάθειες για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής είχαν ληφθεί πιο σοβαρά πριν από 35 χρόνια, η σημερινή σύγκρουση στο Ιράν θα είχε πολύ μικρότερο αντίκτυπο στις παγκόσμιες τιμές.

Από τον «ανθρακοπληθωρισμό» στην «πράσινη ακρίβεια»

Υπάρχει επίσης μια πιο άμεση επίδραση της κλιματικής αλλαγής στο σημερινό κόστος ζωής. Τα ακραία καιρικά φαινόμενα επιβαρύνουν σημαντικά την οικονομία: από την αύξηση του κόστους για τη δημόσια υγεία και τις απώλειες παραγωγικότητας που συνδέονται με τις σοβαρές πυρκαγιές και τους καύσωνες, έως την αύξηση των τιμών των τροφίμων λόγω των καταστροφών στις καλλιέργειες που είναι ευάλωτες στην κλιματική αλλαγή. Ακραία φαινόμενα, όπως οι καύσωνες και οι πλημμύρες, επιβαρύνουν επίσης σημαντικά τις υποδομές και τα κτίρια.

Ωστόσο, οι άμεσες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και η αποτυχία απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα δεν είναι οι μοναδικοί παράγοντες που επηρεάζουν το κόστος. Μεγάλο μέρος των σημερινών υποδομών κατασκευάστηκε με βάση ένα πιο σταθερό κλίμα. Κατοικίες, επιχειρήσεις και επενδύσεις έχουν αναπτυχθεί σε ευάλωτες περιοχές, συχνά χωρίς επαρκείς υποδομές και μέτρα προστασίας απέναντι στις νέες κλιματικές συνθήκες. Με άλλα λόγια, οι κυβερνήσεις όχι μόνο καθυστέρησαν την απεξάρτηση των ενεργειακών συστημάτων από τα ορυκτά καύσιμα, αλλά απέτυχαν παράλληλα να επενδύσουν έγκαιρα σε υποδομές ανθεκτικές στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.

Αυτό καθιστά σήμερα την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής ακριβότερη. Παράλληλα, δημιουργεί ακόμη περισσότερα κόστη, καθώς πολίτες και οργανισμοί αναγκάζονται να ανακαινίσουν ή να προσαρμόσουν κτίρια και υποδομές, να επενδύσουν σε νέες μονάδες καθαρής ενέργειας, να προμηθευτούν εξοπλισμό φιλικότερο προς το κλίμα, να εξασφαλίσουν νέες μορφές ασφαλιστικής κάλυψης ή ακόμη και να μετεγκατασταθούν.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι κυβερνήσεις επιχειρούν να περιορίσουν την κλιματική αλλαγή επιβάλλοντας φόρο άνθρακα ή ενθαρρύνοντας την αγορά τεχνολογιών χαμηλών εκπομπών, όπως τα ηλεκτρικά οχήματα, μέσω επιδοτήσεων. Ωστόσο, οι πολιτικές αυτές μπορεί να αυξήσουν το κόστος για την κοινωνία, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα.

Δευτερογενείς επιπτώσεις του κλιματoπληθωρισμού

Συνολικά, οι τρεις βασικοί παράγοντες στους οποίους αναφέρονται στη μελέτη τους οι δύο επιστήμονες- «ορυκτοπληθωρισμός», «ανθρακοπληθωρισμός» και «πράσινη ακρίβεια»– αποτελούν τα βασικά συστατικά του κλιματoπληθωρισμού. Επισημαίνουν δε, ότι η κλιματική αλλαγή δεν οδηγεί πάντοτε σε αύξηση των τιμών. Σε ορισμένες περιπτώσεις συνδέεται ακόμη και με μείωση των τιμών- για παράδειγμα, όταν τα υψηλότερα επίπεδα CO₂ συμβάλλουν στη λίπανση των καλλιεργειών ή όταν οι παρεμβάσεις ενεργειακής αναβάθμισης μειώνουν την κατανάλωση ενέργειας και το κόστος των νοικοκυριών.

Ωστόσο, οι συνολικές επιπτώσεις της κλιματικής ακρίβειας αναμένεται να οδηγήσουν σε αυξημένο κόστος στο άμεσο μέλλον, προειδοποιούν. Αυτό πιθανότατα θα συνεχιστεί μέχρι η παγκόσμια οικονομία να απεξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τα ορυκτά καύσιμα, να επιτευχθούν καθαρές μηδενικές εκπομπές, να σταματήσει η περαιτέρω υπερθέρμανση του πλανήτη και να δημιουργηθούν υποδομές πραγματικά ανθεκτικές στις νέες κλιματικές συνθήκες.

Εξίσου ανησυχητικές, ωστόσο, είναι οι πιθανές δευτερογενείς επιπτώσεις που μπορεί να προκαλέσει η άνοδος του κόστους σε άλλους τομείς. Ο κλιματoπληθωρισμός θα μπορούσε να δημιουργήσει κερδισμένους και χαμένους, διευρύνοντας το χάσμα ανάμεσα σε όσους μπορούν να αντέξουν το υψηλότερο κόστος και σε εκείνους που δεν μπορούν. Θα μπορούσε επίσης να ενισχύσει αντιδραστικά- ακόμη και ξενοφοβικά- πολιτικά κινήματα, καθιστώντας τα πιο ελκυστικά σε έναν πληθυσμό που γίνεται ολοένα πιο απογοητευμένος και οργισμένος. Η δυσαρέσκεια που θα προκύψει ή ο ανταγωνισμός για νέους πόρους, σε μια προσπάθεια μείωσης του κόστους, θα μπορούσαν να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις για συγκρούσεις μεταξύ κοινοτήτων ή και κρατών.

Αν η ιστορία έχει κάτι να μας διδάξει, είναι ότι οι παρατεταμένες περίοδοι υψηλού κόστους μπορούν να κλονίσουν τις παραδοσιακές δομές εξουσίας που στηρίζουν την κοινωνία, καταλήγουν οι ερευνητές.