Παρότι τα διαθέσιμα στοιχεία για τη χώρα μας δείχνουν ότι το κάπνισμα στους ενήλικες μειώνεται -αν και παραμένει στο 30%- στους εφήβους καταγράφονται ανησυχητικά επίπεδα χρήσης τόσο συμβατικών όσο και ηλεκτρονικών τσιγάρων. Το ποσοστό των 16χρονων στην Ελλάδα που δηλώνουν ότι έχουν καπνίσει συμβατικά ή ηλεκτρονικά τσιγάρα αυξήθηκε σημαντικά, από 43% το 2019 σε 54% το 2024 σύμφωνα με τα αποτελέσματα των δύο τελευταίων κύκλων της Ευρωπαϊκής Έρευνας στον Σχολικό Πληθυσμό για τη Χρήση Εξαρτησιογόνων Ουσιών & Άλλες Εξαρτητικές Συμπεριφορές (European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs – ESPAD).

Πώς όμως εξηγείται αυτή η «φαινομενική» αντίφαση, να μειώνεται το κάπνισμα στους ενήλικες και να αυξάνεται με όλες τις μορφές καπνιστικής συνήθειας στους εφήβους;

Ο Δρ João Breda, επικεφαλής του Γραφείου του ΠΟΥ για την Ποιότητα της Φροντίδας και την Ασφάλεια των Ασθενών στην Αθήνα, ειδικός απεσταλμένος του περιφερειακού διευθυντή του ΠΟΥ/Ευρώπης και επικεφαλής του Γραφείου του ΠΟΥ στην Ελλάδα εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι οι πολιτικές σχεδιάστηκαν για τα προϊόντα του χθες.

«Η φορολογία, οι αντικαπνιστικοί νόμοι, οι προειδοποιήσεις στις συσκευασίες και οι περιορισμοί στη διαφήμιση διαμορφώθηκαν αρχικά με γνώμονα τα συμβατικά τσιγάρα και άλλα καπνιζόμενα προϊόντα. Τα σύγχρονα προϊόντα -ιδίως τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα σακουλάκια νικοτίνης- με γλυκές γεύσεις, ελκυστικό σχεδιασμό και επιθετικό διαδικτυακό μάρκετινγκ συχνά εκμεταλλεύονται τα κενά του νομοθετικού πλαισίου και την ανεπαρκή εφαρμογή των κανόνων για την προστασία των ανηλίκων» αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Δρ João Breda. Όπως επισημαίνει ένας άλλος λόγος είναι το γεγονός πως η προώθηση των προϊόντων από την καπνοβιομηχανία στρέφεται συστηματικά προς τους νέους. «Σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Περιφέρεια, ο ΠΟΥ και ανεξάρτητοι ερευνητές καταγράφουν ένα ξεκάθαρο μοτίβο: γλυκές γεύσεις, συνεργασίες με δημοφιλείς δημιουργούς περιεχομένου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, χορηγίες που συνδέονται με τη μουσική και τα ψηφιακά παιχνίδια, καθώς και συσκευές που μοιάζουν περισσότερο με ηλεκτρονικές συσκευές παρά με προϊόντα καπνού. Οι πρακτικές αυτές δεν απευθύνονται σε έναν 55χρονο χρόνιο καπνιστή, αλλά σε έναν 15χρονο», τονίζει.

Επίσης ο ίδιος επισημαίνει ότι έχει ατονίσει η εφαρμογή των κανονισμών και είναι πιο αδύναμη ακριβώς στα σημεία όπου οι έφηβοι προμηθεύονται τα προϊόντα. Ακόμη και όταν προβλέπονται ηλικιακοί περιορισμοί στην πώληση, η εφαρμογή τους συχνά αποδεικνύεται ανεπαρκής σε σημεία όπως περίπτερα, μικρά καταστήματα και διαδικτυακές πωλήσεις, αλλά και μέσω άτυπων δικτύων, όπως φίλοι ή μεγαλύτερα αδέλφια. «Έτσι, παρότι το νομικό πλαίσιο μπορεί να εμφανίζεται αυστηρό, στην πράξη παραμένουν κενά που αξιοποιούνται, με αποτέλεσμα ένας έφηβος να μπορεί σχετικά εύκολα να αποκτήσει προϊόντα καπνού και νικοτίνης», επισημαίνει.

Στη χώρα μας το φαινόμενο είναι σαφώς ανησυχητικό επισημαίνει από την πλευρά της η Ζένια Σαριδάκη, παθολόγος-ογκολόγος και ενεργό μέλος του δικτύου «Γυναίκες στην Ογκολογία» (w4o). Όπως εξηγεί στον Μιχάλη Κεφαλογιάννη, αυτό «οφείλεται κυρίως στο ότι τα νέα προϊόντα νικοτίνης δεν παρουσιάστηκαν στους εφήβους ως κάτι επικίνδυνο, αλλά ως κάτι μοντέρνο, “αθώο”, εύχρηστο και κοινωνικά αποδεκτό. Επιπλέον, η κανονικοποίηση μέσω social media, influencers, ελκυστικών γεύσεων, αλγοριθμικά στοχευμένου περιεχομένου και επιθετικού marketing έχει δημιουργήσει ένα περιβάλλον όπου η εξάρτηση συχνά μεταμφιέζεται σε τάση. Σήμερα, οι νέοι δεν βλέπουν απλώς σχετικά μηνύματα. Τα συναντούν ξανά και ξανά μέσα σε ένα ψηφιακό περιβάλλον που αναπαράγει διαρκώς αυτό που μοιάζει “δημοφιλές”, “ακίνδυνο” ή “cool” κάνοντας τη νικοτίνη να φαίνεται μέρος της καθημερινής κουλτούρας τους».

Την ίδια στιγμή, η πρόσβαση παραμένει πολύ εύκολη. Στην Ελλάδα, πάνω από το 50% των μαθητών έχει ήδη δοκιμάσει ηλεκτρονικό τσιγάρο, γεγονός που δείχνει ότι η χρήση έχει διεισδύσει πλέον πολύ έντονα στις σχολικές ηλικίες.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) εκφράζει έντονη ανησυχία για τη ραγδαία αύξηση της χρήσης ηλεκτρονικών τσιγάρων (με νικοτίνη ή άλλες ουσίες) και προϊόντων θερμαινόμενου καπνού, ιδίως μεταξύ παιδιών και εφήβων. «Υπάρχουν ήδη επαρκή δεδομένα για να πούμε καθαρά ότι τα προϊόντα αυτά δεν είναι αβλαβή. Πρώτα απ’ όλα, περιέχουν νικοτίνη, δηλαδή μια εξαιρετικά εθιστική ουσία, η οποία είναι ιδιαίτερα ανησυχητική ιδίως σε παιδιά και εφήβους, επειδή επηρεάζει τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο και δημιουργεί από πολύ νωρίς τις προϋποθέσεις για εξάρτηση. Πέρα όμως από τη νικοτίνη, στα προϊόντα ατμίσματος το αερόλυμα περιέχει και άλλες χημικές ουσίες που μπορεί να είναι τοξικές για την υγεία, ενώ στα υγρά και στα αερολύματα έχουν περιγραφεί βαρέα μέταλλα, αλδεΰδες, πτητικές οργανικές ενώσεις, νιτροζαμίνες, πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρογονάνθρακες και άλλες ουσίες. Στη σχετική βιβλιογραφία επισημαίνεται επίσης ότι οι ουσίες αυτές συνδέονται με οξειδωτικό στρες και φλεγμονώδη απόκριση στο αναπνευστικό και στο καρδιαγγειακό σύστημα, ενώ ορισμένες από αυτές είναι αποδεδειγμένα καρκινογόνες» τονίζει ο J.Breda μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Η κυρία Σαριδακη από την πλευρά της επισημαίνει πως σήμερα η επιστήμη μπορεί να πει ξεκάθαρα ότι τα προϊόντα αυτά έχουν ήδη συσχετιστεί με βλάβες στους πνεύμονες και με κίνδυνο εξάρτησης. «Δεν έχει όμως ακόμη αποτυπώσει πλήρως όλες τις μακροχρόνιες συνέπειές τους, όπως έχει συμβεί με το κλασικό κάπνισμα μετά από δεκαετίες μελέτης. Και αυτό γιατί τα προϊόντα, οι συσκευές και οι χημικές συνθέσεις τους αλλάζουν διαρκώς, άρα η μακροχρόνια παρακολούθηση είναι πιο δύσκολη. Παράλληλα, γνωρίζουμε ότι για να αποτυπωθεί με πληρότητα η πιθανή συσχέτισή τους με τον καρκίνο απαιτούνται πολλές δεκαετίες παρακολούθησης, καθώς η καρκινογένεση είναι μια διαδικασία που εξελίσσεται σε βάθος χρόνου», εξηγεί.

Επομένως, το σωστό επιστημονικό μήνυμα δεν είναι «δεν ξέρουμε, άρα μπορεί να είναι ασφαλή», αλλά «γνωρίζουμε ήδη ότι συνδέονται με βλάβες και με κίνδυνο εξάρτησης, ενώ για τις πλήρεις μακροχρόνιες συνέπειές τους αναμένουμε ακόμη περισσότερα δεδομένα» καταλήγει.

Η σύστασή -όπως λέει- προς όλους είναι σαφής: να μην ξεκινά κανείς αυτά τα προϊόντα και να μην τα αντιμετωπίζει ως αθώα εναλλακτική. «Για τους εφήβους, το μήνυμα πρέπει να είναι απόλυτο: καμία νικοτίνη. Για τους ενήλικες καπνιστές που θέλουν να διακόψουν, η προσέγγιση πρέπει να είναι ιατρική και οργανωμένη, με συμβουλή γιατρού και τεκμηριωμένες μεθόδους διακοπής, όχι με αυθαίρετη στροφή σε προϊόντα ατμίσματος. Με βάση τα στοιχεία και τη βιβλιογραφία που έχουμε αξιοποιήσει, το vaping δεν αποτελεί τεκμηριωμένη και αξιόπιστη μέθοδο διακοπής, ενώ οι επιστημονικοί φορείς σε ΗΠΑ και Ευρώπη δεν το προτείνουν ως μέσο διακοπής του καπνίσματος», αναφέρει.

Αλήθεια πώς αντιμετωπίζει ο ΠΟΥ το άτμισμα ηλεκτρονικού τσιγάρου (με νικοτίνη ή άλλες ουσίες) και τον θερμαινόμενο καπνό; Τα διαχωρίζει από το κλασικό κάπνισμα και ποιες ενέργειες κάνει ή σκέφτεται να κάνει όσον αφορά́ την χρήση τους κυρίως από νέους;

«Ο ΠΟΥ αναγνωρίζει ότι τα προϊόντα αυτά λειτουργούν διαφορετικά από τα συμβατικά τσιγάρα, αλλά ο βασικός στόχος τής δημόσιας υγείας παραμένει ο ίδιος: η προστασία της υγείας του πληθυσμού και η πρόληψη της εξάρτησης. Τα συμβατικά τσιγάρα παραμένουν τα πλέον επιβλαβή, καθώς η καύση του καπνού παράγει πολύ υψηλά επίπεδα τοξικών χημικών ουσιών. Τα προϊόντα θερμαινόμενου καπνού θερμαίνουν τον καπνό αντί να τον καίνε, ωστόσο εξακολουθούν να εκθέτουν τους χρήστες σε νικοτίνη και άλλες επιβλαβείς ουσίες. Συνεπώς, δεν είναι ακίνδυνα. Τα ηλεκτρονικά τσιγάρα δεν περιέχουν φύλλα καπνού, ωστόσο πολλά από αυτά εμπεριέχουν νικοτίνη και άλλες χημικές ουσίες. Το αερόλυμα που παράγουν δεν είναι απλώς ”υδρατμός” και εμπεριέχει κινδύνους τόσο για τους χρήστες όσο και για όσους βρίσκονται στον ίδιο χώρο», επισημαίνει ο επικεφαλής του ΠΟΥ στη χώρα μας.