Ο τουρισμός υπήρξε για δεκαετίες συνώνυμο της ανάπτυξης, της εξωστρέφειας και της οικονομικής ευημερίας. Για χώρες όπως η Ελλάδα, αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες της οικονομίας, δημιουργώντας θέσεις εργασίας, εισόδημα και επενδύσεις.

Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, αυτός ο νέος όρος κυριαρχεί ολοένα και περισσότερο στη δημόσια συζήτηση. Ο υπερτουρισμός (overtourism, διεθνώς) δεν αφορά απλώς τη μεγάλη τουριστική κίνηση. Περιγράφει την κατάσταση κατά την οποία ένας προορισμός δέχεται τόσο μεγάλο αριθμό επισκεπτών, ώστε επηρεάζεται αρνητικά η καθημερινότητα των κατοίκων, το φυσικό περιβάλλον, οι υποδομές αλλά και η ίδια η εμπειρία των τουριστών.

Από τη Σαντορίνη και τη Μύκονο μέχρι τη Ρώμη, τη Βενετία, τη Βαρκελώνη και το Μπαλί, ο υπερτουρισμός μετατρέπεται πλέον σε ένα από τα μεγαλύτερα ζητήματα της παγκόσμιας ταξιδιωτικής βιομηχανίας. Και ενώ οι αριθμοί των αφίξεων καταρρίπτουν κάθε χρόνο νέα ρεκόρ, ολοένα και περισσότερες τοπικές κοινωνίες αναρωτιούνται: Πόσο τουρισμό μπορεί τελικά να αντέξει ένας τόπος;

Η ελληνική πραγματικότητα: Τουριστικό ρεκόρ με βαρύ τίμημα

Η Ελλάδα αποτελεί κορυφαίο τουριστικό προορισμό επί δεκαετίες. Τα τελευταία χρόνια βρίσκεται στην «πρώτη γραμμή» του παγκόσμιου τουριστικού χάρτη, καθώς μετά την πανδημία, η τουριστική κίνηση εκτοξεύθηκε, με εκατομμύρια επισκέπτες να καταφθάνουν στα νησιά, στις μεγάλες πόλεις και στους δημοφιλείς προορισμούς της χώρας.

Η αύξηση των αφίξεων συνοδεύτηκε από σημαντικά έσοδα για την οικονομία, όμως παράλληλα ανέδειξε σοβαρές αδυναμίες στις υποδομές και μεγάλες πιέσεις στις τοπικές κοινωνίες.

Σαντορίνη: Το «παγκόσμιο σύμβολο» του υπερτουρισμού

Η Σαντορίνη αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα υπερτουρισμού στην Ελλάδα. Το νησί, με μόνιμο πληθυσμό περίπου 15.000 κατοίκων, υποδέχεται κάθε χρόνο εκατομμύρια επισκέπτες, ενώ τις ημέρες αιχμής καταφθάνουν στα γραφικά χωριά της καλντέρας, ταυτόχρονα, χιλιάδες επιβάτες κρουαζιερόπλοιων.

Οι εικόνες με ασφυκτικά γεμάτα σοκάκια στην Οία, ουρές στα σημεία θέας του ηλιοβασιλέματος και τεράστια κυκλοφοριακή συμφόρηση έχουν κάνει τον γύρο του κόσμου.

Οι κάτοικοι καταγγέλλουν εδώ και χρόνια ότι το νησί πιέζεται πέρα από τα όριά του: Ιδιαίτερα όσον αφορά στην ύδρευση και την υπερφόρτωση των αποχετευτικών δικτύων. Καταγγέλλουν επίσης μεγάλη δυσκολία ή και αδυναμία διαχείρισης των απορριμμάτων και, φυσικά, τα δύο πολύ σημαντικά ζητήματα που αντιμετωπίζει κάθε υπερκορεσμένος προορισμός: Την έλλειψη κατοικιών για τους εργαζόμενους και την εκτίναξη των τιμών σε ακίνητα και ενοίκια. Με δεδομένη και την εκρηκτική ανάπτυξη των βραχυχρόνιων μισθώσεων, ο χαρακτήρας πολλών περιοχών έχει αλλάξει δραματικά.

Μύκονος: Τουριστική υπερέκθεση και εκτόξευση τιμών

Ανάλογη εικόνα παρουσιάζει και η Μύκονος. Το νησί έχει εξελιχθεί σε έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους luxury προορισμούς παγκοσμίως, όμως η συνεχής οικοδομική ανάπτυξη και η ακραία εμπορευματοποίηση έχουν προκαλέσει σοβαρές αντιδράσεις.

Οι τιμές σε βασικά αγαθά, ενοίκια και υπηρεσίες έχουν εκτοξευθεί, καθιστώντας την καθημερινότητα δύσκολη ακόμη και για τους μόνιμους κατοίκους και τους εργαζόμενους της σεζόν.

Την ίδια στιγμή, ζητήματα όπως η αυθαίρετη δόμηση, η πίεση στους φυσικούς πόρους, η κατανάλωση νερού και ενέργειας, η ηχορύπανση και η κυκλοφοριακή ασφυξία,
καταγγέλλονται ως επακόλουθα της ανεξέλεγκτης τουριστικής ανάπτυξης.

Η Αθήνα και το φαινόμενο του city break

Ο υπερτουρισμός δεν αφορά μόνο τα νησιά. Τα τελευταία χρόνια, η Αθήνα γνωρίζει μία εντυπωσιακή τουριστική άνοδο, κυρίως μέσω του μοντέλου των σύντομων αποδράσεων city break. Περιοχές όπως το Κουκάκι, το Μοναστηράκι, το Θησείο, τα Εξάρχεια, το Παγκράτι και φυσικά το ιστορικό κέντρο, έχουν μετατραπεί σε «τουριστικές ζώνες», με δεκάδες διαμερίσματα να περνούν σε πλατφόρμες βραχυχρόνιας μίσθωσης.

Το αποτέλεσμα είναι η εκτόξευση των ενοικίων και η δυσκολία εύρεσης κατοικίας για τους μόνιμους κατοίκους, ιδιαίτερα για νέους εργαζόμενους και φοιτητές.
Πολλοί μιλούν πλέον για «τουριστικοποίηση» ολόκληρων γειτονιών, όπου τα παραδοσιακά καταστήματα αντικαθίστανται από Airbnb, καφέ, μπαρ και τουριστικά καταλύματα.

Οι υποδομές δεν αντέχουν

Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που αναδεικνύει ο υπερτουρισμός στην Ελλάδα είναι η αδυναμία των υποδομών να ακολουθήσουν την τουριστική έκρηξη.

Σε αρκετούς προορισμούς παρατηρούνται ελλείψεις νερού, ενεργειακές πιέσεις, κυκλοφοριακό χάος, λιμάνια που δεν μπορούν να εξυπηρετήσουν τους επισκέπτες, προβλήματα με την αποκομοιδή απορριμμάτων, ακόμα και υπερφορτωμένα κέντρα υγείας. Ειδικά κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, πολλά μικρά νησιά λειτουργούν ουσιαστικά στα όρια των δυνατοτήτων τους.

Ο παγκόσμιος χάρτης του υπερτουρισμού

Το φαινόμενο, ωστόσο, δεν περιορίζεται στην Ελλάδα. Ο υπερτουρισμός εξελίσσεται σε παγκόσμιο πρόβλημα, ιδιαίτερα μετά την εκρηκτική ανάπτυξη των αεροπορικών μετακινήσεων χαμηλού κόστους και των βραχυχρόνιων μισθώσεων.

Βενετία: Η πόλη που κινδυνεύει να γίνει «θεματικό πάρκο»

Εκτός από τη Ρώμη και τα κορεσμένα από επισκέπτες αξιοθέατά της, η Ιταλία αντιμετωπίζει το πρόβλημα του υπερτουρισμού σε πολλές περιοχές. Το Ποζιτάνο και το Αμάλφι ήταν πάλι πρόσφατα στην επικαιρότητα.

Η Βενετία, ωστόσο, αποτελεί ίσως το πιο γνωστό διεθνές παράδειγμα υπερτουρισμού. Η ιταλική πόλη δέχεται δεκάδες εκατομμύρια επισκέπτες κάθε χρόνο, ενώ ο μόνιμος πληθυσμός της ιστορικής περιοχής μειώνεται συνεχώς.

Οι κάτοικοι καταγγέλλουν ότι η πόλη μετατρέπεται σταδιακά σε «σκηνικό για τουρίστες», με καταστήματα αποκλειστικά για επισκέπτες, μαζική εξάπλωση του Airbnb,
αδυναμία εύρεσης κατοικίας, τεράστια πίεση στις υποδομές.

Η ιταλική κυβέρνηση και οι τοπικές αρχές έχουν ήδη λάβει μέτρα, όπως οι περιορισμοί στα κρουαζιερόπλοια, το εισιτήριο εισόδου για ημερήσιους επισκέπτες και οι διαρκείς, αυστηροί έλεγχοι στις βραχυχρόνιες μισθώσεις.

Βαρκελώνη: Οι κάτοικοι με νεροπίστολα κατά των τουριστών

Η Βαρκελώνη βρίσκεται εδώ και χρόνια στο επίκεντρο αντιδράσεων κατά του υπερτουρισμού. Οι διαδηλώσεις κατοίκων με συνθήματα όπως «Tourists go home» έχουν γίνει διεθνής είδηση.

Η πόλη αντιμετωπίζει ακραία αύξηση ενοικίων, εκτόπιση κατοίκων, κορεσμό στις δημόσιες συγκοινωνίες και αλλοίωση της τοπικής ταυτότητας.

Οι αρχές προσπαθούν να περιορίσουν την κατάσταση με αυστηρότερους κανόνες για τα Airbnb και περιορισμούς στις νέες τουριστικές άδειες.

Άμστερνταμ: «Μείνετε μακριά» από τη βρετανική νεολαία

Το Άμστερνταμ έφτασε σε σημείο να ξεκινήσει καμπάνια αποτροπής επισκεπτών, στοχεύοντας κυρίως σε νεαρούς Βρετανούς τουρίστες που ταξίδευαν στην πόλη για ακραία πάρτι και καταχρήσεις.

Η ολλανδική πρωτεύουσα προσπαθεί να αντιμετωπίσει την ηχορύπανση, την αντικοινωνική συμπεριφορά και την υπερφόρτωση του ιστορικού κέντρου. Παράλληλα, εξετάζονται περιορισμοί σε τουριστικά καταλύματα και κρουαζιέρες.

Μπαλί

Το ινδονησιακό νησί έγινε παγκόσμιο σύμβολο εξωτικού τουρισμού μέσω των social media. Ωστόσο, η μαζική προσέλευση έχει οδηγήσει σε τεράστιες ποσότητες απορριμμάτων, κυκλοφοριακή συμφόρηση, περιβαλλοντική καταστροφή, έλλειψη νερού.

Μαγιόρκα και Ίμπιζα

Οι Βαλεαρίδες Νήσοι της Ισπανίας αντιμετωπίζουν σοβαρή στεγαστική κρίση εξαιτίας του μαζικού τουρισμού και των βραχυχρόνιων μισθώσεων. Σε αρκετές περιπτώσεις, εργαζόμενοι στον τουρισμό αδυνατούν να βρουν κατοικία λόγω των υπέρογκων ενοικίων.

Ντουμπρόβνικ

Η κροατική πόλη, που έγινε παγκοσμίως γνωστή από τη σειρά «Game of Thrones», βρέθηκε αντιμέτωπη με τεράστιες ροές επισκεπτών. Οι τοπικές αρχές επέβαλαν περιορισμούς στον αριθμό των τουριστών και των κρουαζιερόπλοιων, επιχειρώντας να προστατεύσουν το ιστορικό σημείο.

Ο ρόλος των social media και των κρουαζιέρων

Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι τα social media έχουν αλλάξει ριζικά τον παγκόσμιο τουρισμό. Εικόνες και βίντεο από «instagrammable» τοποθεσίες οδηγούν εκατομμύρια ανθρώπους στους ίδιους προορισμούς, συχνά ταυτόχρονα – καθώς όλοι θέλουν να «προλάβουν» το viral πριν ξεπεραστεί και έρθει το επόμενο.

Παράλληλα, η αλματώδης ανάπτυξη της βιομηχανίας κρουαζιέρας επιδεινώνει το πρόβλημα σε μικρούς προορισμούς. Ένα μόνο μεγάλο κρουαζιερόπλοιο μπορεί να αποβιβάσει χιλιάδες επισκέπτες μέσα σε λίγες ώρες, δημιουργώντας ασφυκτική πίεση.

Βιώσιμος τουρισμός: Η εναλλακτική στον υπερτουρισμό και πώς εφαρμόζεται

Το μεγάλο ερώτημα πλέον είναι αν μπορεί να υπάρξει ισορροπία ανάμεσα στην τουριστική ανάπτυξη και τη βιωσιμότητα.

Πολλές χώρες εξετάζουν μέτρα όπως θα θέσουν όρια στον αριθμό των επισκεπτών που μπορούν να εξυπηρετήσουν, να θεσπίσουν ειδικούς τουριστικούς φόρους και να θέσουν αυστηρούς περιορισμούς στις βραχυχρόνιες μισθώσεις. Παράλληλα, προτείνονται οι αυστηροί έλεγχοι στις κρουαζιέρες και η προώθηση εναλλακτικών προορισμών.

Στην Ελλάδα, η συζήτηση για τη «φέρουσα ικανότητα» των νησιών ανοίγει ολοένα και περισσότερο. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς περισσότεροι τουρίστες, αλλά ένας τουρισμός που να μπορεί να συνυπάρξει με τις ανάγκες των κατοίκων και την προστασία του περιβάλλοντος.